Nhận định về những mục tiêu trong chuyến công du đầu tiên của Tổng thống Mỹ D. Trump (19 – 27/5)

Chuyến công du nước ngoài đầu tiên của Tổng thống Mỹ D. Trump trong 8 ngày (19 – 27/5) đến Trung Đông và châu Âu diễn ra trong bối cảnh rối ren về đối nội và cả đối ngoại. Kết hợp cùng các chuyến công du đầu tiên của Ngoại trưởng, Bộ trưởng Quốc phòng và Phó Tổng thống Mỹ trước đó ở châu Á – Thái Bình Dương, dường như chính phủ mới của Mỹ vẫn chưa tìm ra được phương án hiệu quả để đưa “nước Mỹ vĩ đại trở lại” trong lĩnh vực đối ngoại.

 

Kết quả hình ảnh cho trump visit abroad
   

 (Hình ảnh: AP)

Đây là thời điểm ông Trump đang vướng vào những nghi vấn trong quan hệ với Nga, mà việc ông quyết định sa thải Giám đốc Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) James Comey (người đang điều tra về ông Trump) càng làm dư luận Mỹ quan ngại nhiều hơn về các cáo buộc này. Giá trị đồng dollar của Mỹ đang quay về gần với cột mốc giá trị ban đầu khi ông Trump mới đắc cử vào tháng 11/2017, đồng nghĩa với việc mất đi toàn bộ đà tăng trưởng trước đó. Hans Peterson, người đứng đầu ngân hàng đầu tư chiến lược SEB Bank (Thụy Điển), khẳng định các nhà đầu tư chủ chốt đã được cảnh báo khả năng ông Trump bị luận tội sẽ càng làm tăng thêm tính bất ổn của thị trường. Tuy nhiên, theo giáo sư luật Jonathan Turley ( Đại học George Washington), những hành động của ông Trump đến nay vẫn chưa thể coi là “gần với phạm tội”. Nói cách khác, về đối nội, ông Trump sau bốn tháng nhậm chức Tổng thống nay đã ở cận với “lằn ranh đỏ” của Quốc hội Mỹ. “Chưa bao giờ một Tổng thống nào có chuyến công du nước ngoài đầu tiên với nhiều vụ bê bối (scandal) đeo bám đến như vậy” – Larry Sabato, người đứng đầu Trung tâm nghiên cứu chính trị (Đại học Virginia) nhận định.

 

Thêm vào đó, việc ông Trump đề xuất cắt giảm mạnh tay ngân sách cho năm 2018 trong các lĩnh vực ngoại giao, an sinh xã hội để tăng cường ngân sách an ninh, quốc phòng cũng gây nên những bất đồng rất lớn không chỉ trên chính trường Mỹ mà còn ảnh hưởng đến quan hệ giữa Mỹ với các đối tác khác trên thế giới (dự thảo ngân sách vào tháng 3/2017, đề xuất ngân sách vào cuối tháng 5/2017 ngay trước chuyến công du đầu tiên của ông Trump). Ngoài việc cắt giảm ngân sách của Bộ Ngoại giao (bao gồm cả viện trợ cho các nước đồng minh), Mỹ còn yêu cầu các đồng minh của mình từ Á sang Âu phải “đóng góp nhiều hơn” để san sẻ gánh nặng về quốc phòng mà Mỹ đã đầu tư nhằm đảm bảo an ninh cho các nước này. Điều này dĩ nhiên đã khiến cho Mỹ giảm đi lợi thế cạnh tranh trong phương diện “chiếc ô an ninh” cho các đồng minh của mình ở châu Á và châu Âu. Đây có thể là lý do khiến cho lộ trình chuyến công du đầu tiên của Tổng thống Mỹ hoàn toàn khác biệt so với Bộ trưởng Quốc phòng, Ngoại trưởng và Phó Tổng thống trong nội các của ông Trump: đến Trung Đông và châu Âu thay vì châu Á – Thái Bình Dương. Điêu Đại Minh (chuyên gia về Mỹ của Viện Khoa học xã hội Trung Quốc) cho rằng lộ trình này chứng tỏ chính quyền Trump đặc biệt coi trọng vấn đề Trung Đông, thậm chí bước đầu cho thấy xu thế chuyển hướng "tái cân bằng" từ châu Á - Thái Bình Dương sang Trung Đông. Trong khi, theo cố vấn an ninh quốc gia Mỹ H.R. McMaster, chuyến thăm Trung Đông và châu Âu của Tổng thống D. Trump được sắp đặt đến những quốc gia là thánh địa của các tôn giáo lớn (đạo Thiên chúa, đạo Do Thái và đạo Hồi) nhằm chuyển tải thông điệp về “sự thống nhất” vì một mục tiêu chung là nền hòa bình của thế giới. Nói cách khác, chuyến đi của Tổng thống Mỹ D. Trump sẽ hướng các đối tác quan trọng nhất của họ vào những mục tiêu chung ở cả hai cấp độ: song phương và đa phương, và chia làm hai khu vực: Trung Đông và châu Âu.

 

Ở Trung Đông, Tổng thống Mỹ D. Trump đã đáp ứng phần lớn các yêu cầu của các đối tác Trung Đông trong chuyến thăm đến từng nước. Đối với Ả rập Saudi, ông đã ký kết các hợp đồng bán vũ khí  có tổng trị giá 350 tỷ USD và thực hiện trong vòng 10 năm (110 tỷ USD thương vụ có hiệu lực ngay). Đây là một nỗ lực của chính phủ Mỹ trong việc xây dựng Ả rập Saudi trở thành trung tâm của một liên minh quân sự giữa các quốc gia Ả rập, mà Nhà Trắng gọi là “khối NATO Ả rập”. Quan hệ Mỹ - Ả rập Saudi ngay lập tức được cải thiện tốt đẹp sau khoảng thời gian căng thẳng, kể từ thời điểm Quốc hội Mỹ cho phép thân nhân hoặc các nạn nhân may mắn sống sót trong vụ 11/9/2001 có quyền khởi kiện chính phủ Ả rập Saudi (vì những nghi vấn chính phủ này đã hậu thuẫn cho lực lượng khủng bố tiến hành vụ 11/9). Tại Israel, Mỹ cam kết bảo vệ Israel khỏi các mối đe dọa từ bên ngoài (cụ thể là Phong trào kháng chiến Hồi giáo Hamas, Nhà nước Hồi giáo tự xưng ISIS và Iran) và tăng cường viện trợ quân sự cho quốc gia Do Thái duy nhất trong khu vực này. Israel gần như là quốc gia duy nhất được Mỹ tăng thêm các khoản viện trợ quân sự, trong bối cảnh Mỹ giảm mạnh nguồn viện trợ này ở hầu hết các quốc gia đồng minh còn lại theo kế hoạch giảm chi tiêu ngân sách chính phủ. Và tại Palestine, Tổng thống Mỹ đảm bảo sẽ nỗ lực hết mình vì một hiệp ước hòa bình giữa Palestine và Israel, đồng thời ủng hộ quyền tự quyết của Palestine (như đã đề cập vào đầu tháng 5/2017 trong cuộc gặp với Tổng thống Palestine Mahmoud Abbas tại Nhà Trắng). Như vậy, ở mỗi điểm đến trên Trung Đông, ông Trump đã xây dựng được dư luận về vị trí “trung gian hòa giải” mà mỗi nước đang tìm kiếm. Ngoài những hứa hẹn về các biện pháp thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông, Tổng thống Mỹ còn hướng cả hai cộng đồng Do Thái và Hồi giáo vào hai kẻ thù chung (nhằm xây dựng một liên minh giữa Mỹ, Israel và các nước Ả rập theo dòng Sunni): một là “các phần tử khủng bố mà chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan đã truyền cảm hứng” – một cách dùng từ được cho là khéo léo nhằm tránh hiểu sai về sự liên hệ giữa Hồi giáo với khả năng cực đoan hóa các lực lượng chống đối, và hai là Iran – quốc gia Hồi giáo theo dòng Shi’ite (có quan điểm đối lập với các quốc gia Hồi giáo theo dòng Sunni của Ả rập Saudi). Adel al-Jubeir, Ngoại trưởng Ả rập Saudi nhận định lời kêu gọi này đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong quan hệ giữa Mỹ với các quốc gia Ả rập và thế giới Hồi giáo. Nói cách khác, đây chính là “công thức Trung Đông” mới của ông Trump. Công thức này dĩ nhiên đi ngược lại hoàn toàn với cách tiếp cận trước đó của chính quyền Tổng thống Mỹ B. Obama khi chủ trương bình thường hóa quan hệ với Iran và tận dụng dư luận Liên Hợp Quốc để gây sức ép lên Iraq (trong vấn đề xây dựng trái phép các khu định cư trên đất Palestine) và Ả rập Saudi (vì những nghi vấn về sự hậu thuẫn của nước này với lực lượng khủng bố tiến hành vụ 11/9).

 

Tuy nhiên, trên thực tế, không phải quốc gia nào cũng phản ứng tích cực sau khi đón Tổng thống Mỹ D. Trump.  Đầu tiên phải xét đến phản ứng của Palestine và Israel – hai quốc gia định hình điểm nóng căng thẳng nhất ở khu vực Trung Đông. Dư luận Palestine cho rằng ông Trump không hề đề cập trực tiếp đến các nội dung về xung đột Israel – Palestine, thậm chí không đưa ra bất kỳ chi tiết cụ thể nào nhằm từng bước đạt được “thỏa thuận sau cùng” cho hòa bình Trung Đông. Trong khi đó, dư luận Israel lại bức xúc vì ông Trump tuyên bố hoãn lại việc di dời đại sứ quán Mỹ tại Israel sang thành phố Jerusalem (mà Israel chỉ đang kiểm soát một phần thành phố). Việc di dời này sẽ giúp Israel mặc nhiên được Mỹ công nhận Jerusalem là thủ đô của họ - một điều mà các đời Tổng thống Mỹ trước đây đều né tránh do tình trạng phức tạp của khu vực thánh địa này.  Nói cách khác, Tổng thống D. Trump đã không tạo được “bước ngoặt” trong quan hệ với Israel như họ kỳ vọng. Hơn nữa, đối với Israel, Ả rập Saudi vẫn là “quốc gia thù địch” - Bộ trưởng các vấn đề chiến lược Israel Yuval Steinitz khẳng định. Do đó, các hợp đồng hàng trăm tỷ USD của Mỹ với Ả rập Saudi là mối quan ngại rất lớn đối với Israel.

 

Nhìn chung, đối với các chuyến thăm ở Trung Đông, Tổng thống Mỹ dự định sẽ dùng quan hệ chủ lực với Ả rập Saudi nhằm thống nhất định hướng giữa các quốc gia Hồi giáo, sau đó tác động đến quan hệ giữa Ả rập Saudi với Israel trong một liên minh cùng chống lại Iran và chủ nghĩa khủng bố (lực lượng IS), cuối cùng tác động đến quan hệ giữa Israel và Palestine trong cái gọi là “hiệp ước hòa bình” giữa hai quốc gia này. Nhưng trên thực tế, Mỹ đã không giải quyết được những mâu thuẫn trong quan hệ Ả rập Saudi – Israel, và dường như chưa có sự chuẩn bị cụ thể nào cho giải pháp hòa bình giữa Israel – Palestine. Thêm vào đó, việc ông Trump đổ vào Ả rập Saudi một số lượng lớn các vũ khí quân sự hiện đại càng làm gia tăng quan ngại về khả năng thất thoát số vũ khí này vào tay các nhóm khủng bố. Dư luận đã nhiều lần cáo buộc Ả rập Saudi vì các hoạt động hậu thuẫn kinh tế, vũ khí cho các lực lượng hồi giáo cực đoan, và nhiều quốc gia Hồi giáo khác theo dòng Sunni cũng có khả năng này. Vì vậy, các tính toán của ông Trump tại Trung Đông chỉ dừng lại ở việc cải thiện quan hệ với Ả rập Saudi và các quốc gia Hồi giáo dòng Sunni.

 

Ở châu Âu, chuyến thăm của ông Trump đến Tòa thánh Vatican cũng hướng đến những “mẫu số chung” về lợi ích giữa Mỹ với cộng đồng hơn 1,2 tỷ tín đồ Công giáo trên thế giới. Theo thông cáo từ Vatican sau chuyến thăm, Tổng thống Mỹ D. Trump và Đức Giáo hoàng Francis đều quan tâm đến tình hình ở Trung Đông, đặc biệt là sự an toàn của cộng đồng Thiên chúa giáo ở khu vực này khỏi các cuộc tấn công từ các phần tử khủng bố cực đoan.  Tuy  nhiên, thông cáo không nhắc gì đến các nội dung về người tỵ nạn, biến đổi khí hậu cũng như việc xây dựng bức tường ở biên giới Mỹ - Mexico – là những vấn đề mà ông Trump và Giáo hoàng Francis từng có quan điểm không thuận từ trước.

 

Cùng với cách tiếp cận này, trong chuyến đi ngay sau đó, ông Trump vận động khối NATO cùng tham gia liên minh chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) và đã đạt được “mẫu số chung” sau Hội nghị Cấp cao NATO (ngày 25/5) vừa qua: NATO đồng ý tham gia cuộc chiến chống khủng bố ở Trung Đông. Cần lưu ý rằng NATO luôn tránh việc công khai can thiệp vào tình hình ở Trung Đông vì hai lý do: (1) đây không phải nghĩa vụ an ninh truyền thống của khối này và (2) gây nên quan ngại về sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa NATO với khối các quốc gia Ả rập. Do đó, theo tuyên bố chính thức của Tổng Thư ký NATO Jens Stoltenberg thì tổ chức này sẽ tăng cường công tác điều phối và cảnh báo sớm, hỗ trợ các lực lượng liên minh chống IS (ngoài NATO) đang triển khai ở Trung Đông chứ không trực tiếp tham chiến. Như vậy, khối NATO dường như không phải tiêu tốn quá nhiều nguồn lực vào cuộc chiến chống IS như mong đợi của Tổng thống Mỹ. Đổi lại, NATO mong muốn Mỹ duy trì cam kết đóng góp tài chính cho NATO – vấn đề cốt yếu để duy trì hoạt động của khối này (Mỹ đóng góp đến 72% ngân sách của NATO). Sự chênh lệch trong tỷ lệ đóng góp vào ngân sách của NATO giữa Mỹ và các nước thành viên còn lại (cam kết mỗi nước góp vào hơn 2% GDP hầu hết các thành viên đều không đạt chỉ tiêu) là điểm bất đồng rất lớn giữa Mỹ với khối NATO. Nên dường như NATO đã khéo léo nhượng bộ Mỹ trong việc đồng ý mở thêm mặt trận chống IS (theo ý Mỹ) để đổi lại cam kết duy trì đóng góp tài chính từ siêu cường này. Và rõ ràng, mặt trận chống IS của NATO chỉ mang tính hình thức. Hơn nữa, ông Trump còn gây nên một quan ngại khác với khối NATO khi muốn định hướng khối này vào trọng tâm chống khủng bố hơn là chống lại Nga – mục tiêu truyền thống của cả khối ngay từ khi thành lập.  Ngay cả đại sứ Mỹ tại NATO Ivo Daalder cũng khẳng định ông Trump chỉ nhắc ngắn gọn đến mối đe dọa từ Nga khi đề cập đến nhiệm vụ của NATO, ngoài ra ông dành toàn bộ thời gian còn lại cho mục tiêu chống khủng bố và vấn đề nhập cư. Kịch bản trên được lặp lại trong Hội nghị Thượng đỉnh G-7 ở Ý (ngày 27/5). Các biện pháp chống khủng bố đạt được sự đồng thuận cao giữa các quốc gia trong khối G-7, tuy nhiên các vấn đề còn lại về thương mại, biến đổi khí hậu và người nhập cư thì không đạt được bất kỳ đột phá nào. Nói cách khác, ông Trump chưa xóa đi được sự quan ngại trong các mối quan hệ ở châu Âu. Và các đối tác châu Âu đã bước đầu thành công trong việc  hạn chế những biến động có thể xảy ra từ sự khó lường của Tổng thống D. Trump.

 

Như vậy, có thể thấy qua chuyến công du nước ngoài đầu tiên của Tổng thống Mỹ đến Trung Đông và châu Âu, ông Trump đã sử dụng một “mẫu số chung” lớn nhất cho các đối tác cả song phương và đa phương là vấn đề chống khủng bố. Dĩ nhiên, đối với “mẫu số chung” này thì tất cả các bên đều bày tỏ sự ủng hộ, giúp tạo nên dư luận đón tiếp ban đầu rất thuận lợi. Nhưng khi đi sâu hơn vào từng mối quan hệ với các đối tác, hoặc nhóm đối tác cụ thể, ông Trump vẫn chưa thể tạo ra bước đột phá trong việc xử lý những mâu thuẫn chính của từng cặp quan hệ (điển hình như mâu thuẫn giữa Ả rập Saudi – Israel, Israel – Palestine, NATO – Nga…) và không đạt được kỳ vọng ban đầu của các đối tác. Ngoại trừ Ả rập Saudi,  phần lớn phản ứng của các quốc gia còn lại đều cho rằng ông Trump có cách tiếp cận mơ hồ và chưa rõ ràng trong nhiều vấn đề quan trọng. Thêm vào đó, ông Trump vẫn chưa thể tìm được tiếng nói chung trong những vấn đề mà ông và các đối tác có quan điểm khác biệt, ngoài “mẫu số chung” (chống khủng bố) được đề ra và đánh giá quá cao lúc ban đầu. Kết hợp với các chuyến công du đầu tiên của Ngoại trưởng, Bộ trưởng Quốc phòng và Phó Tổng thống Mỹ trước đó ở châu Á – Thái Bình Dương, dường như chính phủ mới của Mỹ vẫn chưa tìm ra được phương án hiệu quả để đưa “nước Mỹ vĩ đại trở lại” trong lĩnh vực đối ngoại.


 Trung tâm Nghiên cứu Bắc Mỹ (CNAS)



Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.